Willa Atma - Zakopane

W drewnianej willi z gankiem i werandą działa bardzo interesujące Muzeum Karola Szymanowskiego.Wprawdzie Szymanowski mieszkał przy Kasprusiach tylko sześć lat (1930-1936), ale zarówno sława i klimat Atmy, jak i zgromadzone w niej pamiątki powodują, że właśnie to miejsce nad szemrzącym potokiem Młyniska związano z kompozytorem ściślej niż jakiekolwiek inne.
Nazwę domu wymyśliły dwie mieszkające tu przed Szymanowskim pensjonariuszki, siostry filozofki - pochodzące z sanskrytu słowo „atma" oznacza spokój duszy, nirwanę. Zwiedzając cztery pomieszczenia muzealne, można się zgodzić, że nazwa jest adekwatna - panuje tu harmonia i spokój, o ile nie ma zbyt wielu zwiedzających. W pierwszym pokoju za szatnią, gdzie mieszkał niegdyś służący kompozytora, urządzono wystawę fotografii dotyczących losów Karola Szymanowskiego, od dzieciństwa po ostatnie chwile. W następnej sali z fortepianem marki Seiler, w której odbywają się koncerty i spotkania, zebrano fotografie znajomych i przyjaciół kompozytora, z których wielu było związanych z Zakopanem. Widać twarze Makuszyńskiego, Witkacego, Kasprowicza, Iwaszkiewicza i wielu innych. Na ścianie z oknami zwraca uwagę portret Eugenii Dunin-Borkowskiej autorstwa Witkacego. Jednak bardziej ciekawe wydają się dwie następne izby o wystroju sprzed 60 lat 

Galeria Władysława Hasiora - Zakopane

Mieszcząca się w starej leżakowni galeria nie ma nic wspólnego z tradycyjnym muzeum. W osobach nieobytych ze sztuką awangardową to kłębowisko obrazów oraz wykonanych z rozmaitych materiałów rzeźb i konstrukcji może wywołać niepokój - dzieła „maga wyobraźni" Władysława Hasiora zdają się żyć własnym życiem.

Wnętrze galerii jest chłodne jak kaplica, wielopoziomowe jak pokład statku i wysokie niczym ściany palmiarni. Zwiedzającym towarzyszy niepokojąca muzyka, podobna do chorałów gregoriańskich. Z góry patrzą twarze madonn, potworów, dzieci i znajomych Hasiora, wkomponowane w kłębowiska tkanin i płócien. Na ścianach wiszą kolaże, na podłodze stoją rzeźby i konstrukcje.

Galeria Władysława Hasiora, ul. Jagiellońska 18b, śr.-sb. 11.00-17.30, nd. 9.00-15.00

Kościół parafialny Świętej Rodziny - Zakopane

Po lewej stronie Krupówek wznosi się neogotycki kościół parafialny Świętej Rodziny, do którego prowadzą szerokie kamienne schody. Często przesiadują na nich młodzi ludzie wyznaczający w tym miejscu spotkania, świątynia jest bowiem jednym z punktów orientacyjnych w mieście - łatwo do niej trafić dzięki zielonej wieży, widocznej nawet z odległych punktów Zakopanego. W 1899 r. na wieży zainstalowano czasomierz skonstruowany w praskiej firmie L. Heinz. Fundatorką była wdowa po Władysławie Matlakowskim. Zegar wskazywał astronomiczny czas lokalny, zwany zakopiańskim, spiesząc się 20 minut w stosunku do czasu uznawanego w pozostałej części Polski. Po dziewięciu latach został przestawiony, gdyż owa rozbieżność wywoływała nieporozumienia I zamieszanie wśród przyjezdnych. Po północnej stronie kościoła ustawiono kilka straganów z pamiątkami, góralskimi swetrami i skarpetami oraz oscypkami.
Inicjatorem powstania kościoła był ks. Józef Stolarczyk, a po jego śmierci dzido ukończył ks. Kazimierz Kaszelewski. Mówi się, że kamień, z którego zbudowano świątynię, to elekt pokuty wyznaczanej przez Stolarczyka męskiej części parafian. Prace, trwające 19 lat, zakończono w 1896 r. Architektem był Józef Pius Dziekoński z Warszawy. Budowla, która stanęła na gruntach odkupionych lub otrzymanych od zakopiańskich rodzin góralskich, przejęła funkcje kościoła parafialnego. W trakcie budowy trwały zacięte spory o wystrój wnętrza. Brał w nich udział także Stanisław Witkiewicz, proponujący rozwiązania w stylu zakopiańskim. Głównym oponentem był Edgar Kovatszwolennik stylu eklektycznego, opartego na ludowych motywach góralskich, tyrolskich i ruskich. W dyskusjach o wystroju zakopiańskiej fary uczestniczyli również inni artyści I rzemieślnicy. Współczesna, świątynia to efekt kompromisu.
Szerokimi schodami wchodzi się z ulicy na obszerny przykościelny plac, na którym stoi duży drewniany krzyż z koroną cierniową wykonaną w 1861r. z żelaza z kuźnickiej huty. Po lewej stronie, za kioskiem z wydawnictwami religijnymi kryje się kamienna grota Matki Boskiej z lourdes, wybudowana w 1958 r.

Do kościoła można wejść przez jedne z trojga drzwi od frontu wychodzącego na Krupówki lub przez boczne drzwi z prawej albo lewej strony. W 1923 r. w kościele Świętej Rodziny Stanisław Ignacy Witkiewicz wziął ślub z Jadwigą Unrug.W świątyni panuje półmrok, jednak przez witraże przenika wystarczająca ilość światła, by dostrzec, że w środku nie brakuje figur, obrazów, malowideł i geometrycznych ozdób. Kolory ścian wydają się jakby przydymione. Ciepłymi, żywymi elementami wystroju są intensywnie barwne witraże i migotliwe lampki.W świątyni panuje półmrok, jednak przez witraże przenika wystarczająca ilość światła, by dostrzec, że w środku nie brakuje figur, obrazów, malowideł i geometrycznych ozdób. Kolory ścian wydają się jakby przydymione. Ciepłymi, żywymi elementami wystroju są intensywnie barwne witraże i migotliwe lampki. Kaplice boczne przyciągają nie mniejszą uwagę niż ołtarz główny.

Najciekawsze miejsce w kościele to kaplica św. Jana Chrzciciela z 1899 r., ukryta z boku, po północnej stronie prezbiterium. Otwierana jest tylko na życzenie - należy się zgłosić w zakrystii, usytuowanej na końcu prawej, czyli południowej nawy.

Krupówki - Zakopane

Ulica Krupówki należy do pierwszej piątki najsłynniejszych ulic w Polsce. Ktoś trafnie porównał ją do Doliny Jozafata, gdzie według Biblii wszyscy ludzie mają się spotkać w dniu Sądu Ostatecznego. Istotnie, atmosfera Krupówek w sezonie letnim i zimowym ma w sobie coś z sądu Bożego albo wieży Babel - na tej zaledwie ponad kilometrowej ulicy kłębi się kolorowy różnojęzyczny tłum. Jedni są rozbawieni i szczęśliwi, inni zachmurzeni i nerwowi. Ten natłok osób powoduje, że można poczuć niepokój: pędzić gdzieś - tylko dokąd, coś robić - tylko co? W takim wypadku najlepiej usiąść na ławce i przez chwilę popatrzeć na wszystko z dystansem. Są tacy, którzy unikają tej ulicy jak ognia, nie chcąc mieć nic wspólnego z tłumem, zgiełkiem i zapachem palonego tłuszczu z licznych grilli i smażalni. Nie brakuje jednak i takich, którzy potrafią godzinami przechadzać się tam i z powrotem, setny raz przypatrując się jakiejś witrynie lub ciesząc się z odkrycia, wcześniej niewidzianego gzymsu. Raz do roku Krupówki rozbrzmiewają rytmami Karpat, Bałkanów, Alp, Kaukazu - gdy przemierza je barwny korowód festiwalu folkloru. Od zawsze na tej reprezentacyjnej ulicy Zakopanego demonstrowano nowe narty i wystrzałowe ciuchy, od niedawna również najnowsze rowery górskie i telefony komórkowe.

Ulica jest niezbyt szeroka, nawet niedługa, a niektóre stojące przy niej budynki nie zrobiłyby kariery nawet w pięciotysięcznym miasteczku galicyjskim za czasów Franciszka Józefa I. Od lat co rusz słyszy się wybrzydzania, że brak jej koncepcji architektonicznej, że w zabudowie panuje chaos i pomieszanie stylów, lecz przecież głównym architektem Krupówek zawsze było życie. Zamęt pogłębia feeria barwnych reklam i szyldów chwalących raczkujący zakopiański kapitalizm; średnio co miesiąc tu czy tam zmienia się sklep, branża, właściciel lokalu, więc nawet stali mieszkańcy nie są w stanie za tym nadążyć. Pewien porządek wprowadza ciąg pochylonych, stylowych lamp i wzorzysty bruk, który zresztą można dostrzec jedynie wczesnym rankiem, gdy nie kłębi się jeszcze krupówkowy tłum. Przez wiele lat każda następna moda zostawiła ślad w architekturze, przez co niektórzy uważają Krupówki za najbrzydszą i najbardziej bezstylową ulicą.

Muzeum Tatrzańskie - Zakopane

W wioskach w okolicy Zakopanego udaje się jeszcze wytropić pozostałości folkloru tatrzańskiego. Aby wiedzieć, czego szukać, warto wcześniej zwiedzić Muzeum Tatrzańskie, gdzie eksponowane są zbiory etnograficzne I przyrodnicze z terenu Tatr i Podhala. Jest także dział poświęcony sławnym ludziom związanym z regionem. Zwiedzający najdłużej zatrzymują się przy chacie góralskiej z XIX w. Dom zapełniono oryginalnymi meblami I sprzętami. Ciekawe są działy poświęcone górnictwu i pasterstwu oraz kolekcja strojów góralskich. Na piętrze można się zapoznać z budową geologiczną Tatr i Pienin. Ekspozycję uzupełnia wystawa przyrodnicza - zebrano tu chyba wszystkie zwierzęta I rośliny, jakie można spotkać w Tatrach. Muzeum ma już ponad 110 lat - zaczątek kolekcji pochodzi z 1888 r., kiedy to powstało Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego. Do obecnego budynku (projektowanego przy współudziale Stanisława Witkiewicza) zbiory przeniesiono w 1922 r. Obok muzeum utworzono alpinarium - górski ogród botaniczny.

Muzeum Tatrzańskie, ul. Krupówki 10, o18/2015205,www.muzeum.tatrynet.pl; V-IX wt.-sb. 9.00-17.00, X-IV śr.-sb. 9.00-15.00

Willa Koliba - Zakopane

Za mostem na Cichej Wodzie stoi Koliba (nazwa oznacza góralski szałas) - pierwszy wzorcowy dom wzniesiony w stylu zakopiańskim według projektu Witkiewicza. Willę postawiono w 1892 r. z pomocą Józefa Kasprusia-Stocha i Macieja Gąsienicy-Józkowego dla miłośnika góralszczyzny z Ukrainy, hrabiego Gnatowskiego. W Kolibie mieści się Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza. Duży dom / l.isnego drewna został gruntownie odnowiony i miejscami zrekonstruowany, ale nadal czuć w nim klimat dawnych lat.

Oryginalne zabudowania Podtatrza nazywane były przez Witkiewicza .rezerwatem dawnego stylu polskiego". Styl zakopiański to próba zastosowania w nowoczesnych domach rozwiązań podpatrzonych w starych chatach góralskich. Charakterystyczne dla niego »,| budowle piętrowe, drewniane (potem także murowane) z balkonami I werandami, nakryte spadzistymi dachami, ozdobione detalami rzeźbionymi w drewnie.

Ulica kościeliska

Wzdłuż najstarszej ulicy w Zakopanem budowano już domy w XVI i XVII w. Warto się przyjrzeć chatom góralskim, wzniesionym przed 100-150 laty, czyli w czasach, kiedy nikt jeszcze nie słyszał o stworzonym przez Stanisława Witkiewicza stylu zakopiańskim. Część mieszkalna tradycyjnych domów góralskich była raczej niska, wieńczył ją za to dość stromy, wysoki dach kryty gontem. Chaty budowano z drewnianych bali. Wnętrze dzielono na izbę białą - używaną tylko przy specjalnych okazjach - oraz czarną, w której toczyło się codzienne życie rodziny. Często trzymano w niej kury, kaczki i prosięta. Białe izby wynajmowano letnikom w pierwszych latach mody na Zakopane. Wśród starych i nowszych zabudowań zwraca uwagę willa Koliba (pod nr. 18) i restauracja U Wnuka (pod nr. 8). To właśnie w tym budynku otwarto pierwszy w Zakopanem sklep i restaurację, później kasyno i bibliotekę. Przy moście na potoku Młyniska (na początku ul. Kościeliskiej) na przełomie XIX i XX w. przewodnicy góralscy czekali na letników udających się na wycieczki w Tatry.

Zakopane ciekawostki i informacje cz. 2

W 1876 otwarto w Zakopanym szkołę snycerską, a w1882r.koronkarską; od 1886 stacja klimatyczna i uzdrowisko (zwłaszcza dla chorych na gruźlicę płuc i kości). W 1887 powstał zakład wodoleczniczy doktora A. Chramca, 1900 sanatorium doktora K. Dłuskiego pod Gubałówką — Bratnia Pomoc; na pocz. XX w. powstały sanatoria i zakłady przyrodolecznicze. W1873 założono Tow. Tatrzańskie, 1889 — Muzeum Tatrzańskie, 1909 z inicjatywy M. Zaruskiego

Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.W 1884 otwarto linię kolejową Kraków-Chabówka, 1899 — Chabówka-Zakopane.

Od końca XIX w. ważny ośr. kult.-artyst., przebywali tu i tworzyli m.in.: H. Sienkiewicz, W. Orkan, S. Witkiewicz. S K. Przerwa Tetmajer, J. Kasprowicz , K. Szymanowski, S.I. Witkiewicz, K. Makuszyński, W. Matlakows,J.G. Pawlikowski oraz pierwszy proboszcz parafi zakopiańskiej ks. J. Stolarczyk. Około 1890r. S. Witkiewicz stworzył w architekturze styl zakopiański, oparty na budownictwie i zdobnictwie Podhala. Od 1900r. Miasteczko. Dostaje prawa miejskie 1933. W czasie okupacji niem. okupacji punkt przerzutowy na Węgry i ośrodek kurierski, (kurierami byli m.in. znani po! a H. Marusarzówna, F. Klaper. S Marusarz, W. Roj-Gąsienica, J. Krzeptowski ); 3 obozy pracy przymusowej 1 w podziemiach hotelu Pałace mieścił się areszt Gestapo, przez który przeszło 15 tys. mieszkańców Podhala. Opór mieszkanców zniweczył niem. próbę stworzenia tzw. Go- ralenvolku; po wojnie znaczna rozbudowa miasta.

Muzeum Tatrzańskie im. dr. Tytusa Chałubińskiego, utworzone w 1888, od 1922 w budynku proj. S. Witkiewicza (przyroda Tatr, historia, etnografia i sztuka ludowa Pod- hala); oddziały muzeum to: Galeria Sztuki im. Władysława i Jerzego Kulczyckich. Galeria Władysława Hasiora, Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza w willi Koliba. Kornela Makuszyńskiego. Izba Pamięci Bronisława Czecha., Muzeum Jana Kasprowicza, wraz z mauzoleum (na Harendzie).Muzeum Karola Szymanowskiego (w willi Atma); Zbiory Ludoznawcze im. Stefana i Tadeusza Szymańskich (chata Tea); Zagroda Jana Krzeptowskiego Sabały.

Zakopane ciekawostki i informacje cz. 1

Zakopane, miasto w województwie małopolskim, u podnóża Tatr i na ich pn. stokach oraz na obszarze Rowu Podtatrzańskiego, na wys. 800-1000 m n.p.m., nad Zakopianką, częciowo w obrębie Tatrzańskiego Parku Nar.; 29 tys. mieszkańców; stacja PKP (końcowa z Chabówki); największy w Polsce ośrodek turystyki górskiej i sportów zimowych (ok. 2 mil. osób rocznie); uzdrowisko klimatyczne; ośrodek regionu turystycznego Podhale (w okolicy liczne wsie o charakterze turystycznym); 15 tys. miejsc noclegowych, w tym 1 tys. w hotelach; sanatoria, domy wypoczynkowe, hotele, pensjonaty, domy wycieczkowe,  Dom Turysty PTTK, schroniska turystyczne PTTK w górach, kwatery prywatne, schroniska młodzieżowe, zespół domków turystycznych kempingi, pole biwakowe; kolejka linowa na Kasprowy Wierch (dolna stacja w Kuźnicach, dl. 4291 m, różnica wys. 936 m), linowo-terenowa na Gubałówkę i linowo-krzesełkowa na Butorowy Wierch; wyciągi krzesełkowe na halach Gąsienicowej i Goryczkowej; zespół skoczni narciarskich na stokach Krokwi; wyciągi narciarskie; możliwość uprawiania snowboardu (pod Nosalem szkoła snowboardu), liczne znakowane szlaki turystyczne, ba­sen ciepliczy (36,8°C) na stoku Antałówki. Rozwinięte szkolnictwo artystyczne i zawodowe, m.in.: Państw. Liceum Technik Piast. im. A. Kenara, Zespół Szkół Tkacko-Koronkarskich im. H. Modrzejewskiej, zespół szkół hotelarsko-turyst.; od 1985 działa Teatr im. S.I. Witkiewicza; ośr. wytwórczości sztuki lud. i tradycji folkloru podhalańskiego (stro­je). Siedziba dyrekcji Tatrzańskiego Parku Nar., TOPR, działa tu Związek Podhalan,  Tow. Muz. im. K. Szymanowskiego, Stowarzyszenie Przyjaciół Twórczości J. Kasprowicza, Tow. Ochrony Tatr; Tatrzańska Stacja Nauk. Zakładu Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych PAN (Antałówka) z alpinarium; zakłady przemysłu spoż. i ludowo- artystycznego; działa Geotermia Podhalańska SA. Eksploatacja  wód geotermalnych, które będą gł. nośnikiem energii     zasilającej nowo budowaną kotłownię dla centrum Zakopanego (zmniejszenie     zapylenia o 40%).

Na przeł. XVI i XVII w. osada na karczowisku p.n. Nowa Osada (wkrótce zmieniona na Z.), zał. przez Gąsieniców; Z. wzmiankowa­ne 1564; przywilej osadniczy 1670; w XVIII i XIX w. niewielki ośr. górn.-hutn. (w Kuźni­cach); 1772-1918 w zaborze austr.; Z. wcho­dziło w skład zakopiańskich dóbr kameralnych, sprzedanych 1824 przez rząd austr. E. Homolacsowi, od 1869 własność bankiera z Berlina, L. Eichborna, następnie — M. Pelca; 1889 Z. i dobra zakopiańskie zakupił na licytacji W. Zamoyski, który stworzył 1924 fundację nar. — podstawę ob. parku narodo­wego. W pol. XIX w. T. Chałubiński odkrył i spopularyzował właściwości klimatyczne Zakopanego.